श्राद्ध

मृत्युपछि जीवलाई सहायता गर्न गरिने संस्कारहरू—प्रेत अवस्थादेखि पितृलोकसम्मको यात्रा।

श्राद्ध के हो?

श्राद्ध ती धार्मिक विधिहरू हुन्, जुन यस संसारमा रहेका मानिसहरूले मृत्यु भएपछि जीवको सहायता गर्न गर्छन्। मृत्युको समयमा जीवले आफ्नो भौतिक शरीर छोडेपछि उसका लागि यी विधिहरू गरिन्छन्।

भौतिक शरीर छोडिसकेको जीवलाई प्रेत भनिन्छ। यस अवस्थामा जीवलाई सहायता गर्न गरिने श्राद्धको भागलाई प्रेत-क्रिया भनिन्छ।

भौतिक शरीरको दाह-संस्कार

दृश्य शरीर अर्थात् अन्नमयकोशलाई सकेसम्म छिटो आफ्ना मूल तत्त्वहरूमा विलीन गराउन श्मशानमा लगिन्छ। तेस्रो दिन खरानी सङ्कलन गरिन्छ र बगिरहेको पानीमा विसर्जन गरिन्छ। यसका लागि पवित्र नदीलाई प्राथमिकता दिइन्छ।

अन्नमयकोश नष्ट भएपछि प्राणमयकोश पनि छिट्टै विघटन हुन थाल्छ। दाह-संस्कारका क्रममा प्रयोग गरिने केही मन्त्रहरूले यो प्रक्रिया छिटो हुन मद्दत गर्छन्।

यस शिक्षाअनुसार, मृत शरीरलाई नष्ट गर्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका दाह-संस्कार हो। यो मृत जीव र पछाडि रहेका मानिसहरू दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण छ।

शरीर पूर्ण रूपमा नष्ट नभएसम्म त्यसको र प्राणमयकोशको बीचमा रहेको चुम्बकीय आकर्षणका कारण प्राणमयकोश शरीरको वरिपरि रहिरहन्छ। यसले जीवलाई पृथ्वीसँग जोडेर राख्छ, जसलाई जीवका लागि हानिकारक मानिएको छ।

स्रोतमा यो पनि बताइएको छ कि शरीरलाई जमिनमा गाडेर बिस्तारै सड्न दिँदा त्यसबाट विषालु ग्यासहरू निस्कन्छन्, जुन पछाडि रहेका मानिसहरूका लागि हानिकारक हुन्छन्।

श्राद्धले जीवलाई कसरी सहायता गर्छ?

दाह-संस्कारपछि गरिने श्राद्ध कर्महरूले मनोमयकोशका पदार्थहरूलाई पुनः व्यवस्थित गर्न मद्दत गर्छन्। यो काम केही हदसम्म अनुष्ठानमा प्रयोग गरिने वस्तुहरूको चुम्बकीय प्रभावबाट र केही हदसम्म मन्त्रबाट उत्पन्न हुने कम्पनहरूबाट हुन्छ।

केही समयपछि सपिण्डीकरण संस्कार गरिन्छ। यसले जीवलाई प्रेतलोकबाट पितृलोकमा जान सहायता गर्छ। त्यसपछि जीवलाई पितृहरूमा समावेश गरिन्छ, जो भुवर्लोकका अझ सूक्ष्म क्षेत्रमा बस्छन्।

सात पुस्ताले एकअर्कालाई प्रभाव पार्न सक्छन्। तीमध्ये एक पुस्ता भूर्लोकमा र छ पुस्ता भुवर्लोकमा रहन्छन्।

जब जीव स्वर्गलोक पुग्छ, तब उसलाई श्राद्धबाट प्राप्त हुने सहायताको आवश्यकता रहँदैन।

शास्त्रहरूले के भन्छन्?

स्रोतमा श्राद्ध, मृत्यु पछिको जीवको अवस्था र उसको सहायताका लागि गरिने संस्कारहरूबारे केही शास्त्रीय सन्दर्भहरू दिइएका छन्।

ब्रह्माण्ड पुराणको एउटा सन्दर्भमा श्राद्धलाई पितृहरूको कल्याणका लागि उचित समय र स्थानमा श्रद्धापूर्वक योग्य ब्राह्मणहरूलाई दिइने दानका रूपमा वर्णन गरिएको छ।

मनुस्मृतिको एउटा सन्दर्भमा पितृहरूलाई हरेक दिन अन्न र जल अर्पण गर्नुपर्ने बताइएको छ। त्यसमा जरा, फलफूल र जललाई पनि पितृहरूलाई सन्तुष्टि दिने वस्तुका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

मृत्युपछिको शरीर

स्रोतमा मनुस्मृतिको उल्लेख गर्दै मृत्यु भएपछि पाप गरेका जीवहरूका लागि पाँच तत्त्वबाट बनेको एउटा शरीर उत्पन्न हुने बताइएको छ, जसमा उनीहरूले दण्ड भोग्नुपर्छ। यमले तोकेको दण्ड भोगिसकेपछि त्यो शरीर फेरि तत्त्वहरूमा विलीन हुन्छ।

यसमा यो पनि भनिएको छ कि यदि जीवले बढी धर्म र कम अधर्म गरेको छ भने ऊ स्वर्गलोक जान्छ र त्यहाँ उही तत्त्वहरूबाट बनेको अर्को शरीरमा रहेर सुखको अनुभव गर्छ।

गरुड पुराणको एउटा सन्दर्भमा दाह-संस्कारपछि जीव प्रेत बन्छ भनिएको छ।

प्रेतलोकबाट पितृलोकसम्मको यात्रा

गरुड पुराणको अर्को सन्दर्भअनुसार, जीव एक वर्षसम्म मार्गमा अर्थात् प्रेतलोकमा रहन्छ। त्यसपछि ऊ पितृलोक जान्छ र पितृहरूसँग बस्न थाल्छ।

यस सन्दर्भमा सोह्र श्राद्ध अर्पण गर्दा जीवलाई पितृहरूसँग सुखपूर्वक रहन सहायता मिल्ने पनि बताइएको छ। त्यसैले पुत्रले सपिण्डीकरण संस्कार गर्नुपर्छ भनिएको छ।

निष्कर्ष

श्राद्ध कर्महरू मृत्यु भएपछि जीवलाई सहायता गर्न गरिन्छन्। प्रेत-क्रिया जीव प्रेत बनेको अवस्थासँग सम्बन्धित छ। सपिण्डीकरणले जीवलाई प्रेतलोकबाट पितृलोकमा जान र पितृहरूमा समावेश हुन सहायता गर्छ।

यी संस्कारमा प्रयोग गरिने वस्तुहरू र मन्त्रहरूले मनोमयकोशलाई पुनः व्यवस्थित गर्न मद्दत गर्छन्। स्रोतअनुसार, जीव स्वर्गलोक पुगेपछि उसलाई श्राद्धबाट प्राप्त हुने सहायताको आवश्यकता रहँदैन।