पुनर्जन्म: जीवको यात्रा

जीवको विकास, विभिन्न शरीर हुँदै हुने यसको यात्रा र अन्ततः मुक्तिको अर्थ बुझौँ।

पुनर्जन्म भनेको के हो?

जीव एउटा शरीरबाट अर्को शरीरमा सर्दै जान्छ र बिस्तारै आफ्ना शक्तिहरूको विकास गर्छ। यही प्रक्रियालाई पुनर्जन्म, पुनः शरीर धारण गर्नु वा एउटा शरीरबाट अर्को शरीरमा सर्नु भनिन्छ।

Reincarnation भन्नाले फेरि भौतिक शरीर धारण गर्नु भन्ने बुझिन्छ। Transmigration भन्नाले एउटा शरीर छोडेर अर्को शरीरमा जानु भन्ने बुझिन्छ। यी दुवै शब्दले जीवको यही यात्रालाई जनाउँछन्।

जीव र यसको दिव्य स्वरूप

जीवलाई ब्रह्मको एक अंश मानिएको छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ, “मेरो नै एक अंश जीव हो।” श्रुतिले पनि भन्छ, “तत्त्वमसि”, अर्थात् “तिमी त्यही हौ।”

यसलाई बुझ्न बीउ र रूखको उदाहरण दिइएको छ। रूखबाट बीउ उत्पन्न हुन्छ र त्यस बीउमा पनि त्यही रूखको स्वभाव हुन्छ। बीउ जमिनमा खसेपछि बिस्तारै उम्रन्छ र बढ्दै गएर आफूलाई जन्माउने रूखजस्तै बन्छ।

त्यसैगरी, ईश्वरले जीवलाई पदार्थमा प्रवेश गराउनुहुन्छ। जीवले बिस्तारै आफूभित्र लुकेका शक्तिहरूको विकास गर्छ। यस शिक्षाअनुसार, जीवको स्वभाव पनि ईश्वरकै जस्तो हुन्छ। ऊ बिस्तारै ज्ञान र शक्तिमा विकसित हुँदै जान्छ। यही विकासलाई Evolution अर्थात् विकास भनिएको छ।

विभिन्न रूप हुँदै जीवको यात्रा

जीवको यात्रा खनिज जगतबाट सुरु हुन्छ। यस अवस्थामा उसलाई बाहिरी संसारको चेतना हुँदैन। भूकम्प, ज्वालामुखी, पहिरो र समुद्रका शक्तिशाली छालाजस्ता घटनाले उसको ध्यान बाहिरी संसारतर्फ खिच्छन्।

धेरै लामो समयपछि जीव खनिजभन्दा नरम र लचिला शरीरहरूका लागि योग्य हुन्छ र वनस्पति जगतमा प्रवेश गर्छ।

वनस्पतिमा जीवले बाहिरी संसारलाई अझ बढी अनुभव गर्न थाल्छ। उसले सूर्यको न्यानोपन, हल्का हावा र जीवन दिने वर्षाको अनुभव गर्छ। बिस्तारै उसका शक्तिहरू विकसित हुँदै जान्छन्। त्यसपछि ऊ झाडी र रूखजस्ता विभिन्न वनस्पतिका रूप हुँदै पशु जगतमा प्रवेश गर्छ।

पशु जगतमा जीवको विकास अझ छिटो हुन्छ। खाना खोज्ने, संघर्ष गर्ने र अरूलाई छल्दै अघि बढ्ने जस्ता गतिविधिले उसका इन्द्रिय र प्रारम्भिक मानसिक शक्तिहरूलाई विकसित गर्छन्। अन्ततः पशुको शरीर उसको थप विकासका लागि पर्याप्त हुँदैन र उसलाई मानव शरीरको आवश्यकता पर्छ।

शरीरको विकास कसरी हुन्छ?

जीवका आफ्नै प्रयासले उसको शरीरको विकासमा सहयोग गर्छन्। जीव बाहिरी संसारलाई हेर्न र अनुभव गर्न चाहन्छ। उसका प्रयासबाट बिस्तारै इन्द्रिय र शरीरका अङ्गहरूको विकास हुन्छ।

यस प्रक्रियामा देवताहरूको सहयोगको पनि वर्णन गरिएको छ। उनीहरूले जीवलाई आवश्यक अङ्ग बनाउन चाहिने पदार्थ उपलब्ध गराउँछन्। हेर्नका लागि अग्निसँग सम्बन्धित पदार्थ र स्वाद लिनका लागि वरुणसँग सम्बन्धित पदार्थको उदाहरण दिइएको छ।

यसरी जीवले बाहिरी संसारमा आफ्ना शक्तिहरू प्रयोग गर्न सक्ने शरीर बनाउँछ। जब कुनै शरीरबाट थप विकास गर्न सम्भव हुँदैन, तब उसले त्यो शरीर छोडेर अर्को शरीर धारण गर्छ।

जसै उसका शक्तिहरू विकसित हुँदै जान्छन् र अझ स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न थाल्छन्, उसको विकास पहिलेको तुलनामा छिटो हुन थाल्छ।

के जीव पछाडि पनि जान सक्छ?

विकासको सामान्य दिशा सधैँ एउटै गतिमा अघि बढ्दैन। कहिलेकाहीँ जीव केही समयका लागि पछाडिको अवस्थामा फर्कन सक्छ वा पहिले नै पार गरिसकेको अवस्थामा रोकिन सक्छ। यसको कारण उसले कुनै विशेष शक्ति अझै पूर्ण रूपमा विकसित गर्न नसकेको हुन सक्छ।

यसलाई पढाइमा पछि परेको विद्यार्थीलाई तल्लो कक्षामा फर्काइएको उदाहरणबाट बुझाइएको छ।

मानव अवस्था प्राप्त गरिसकेको जीव कुनै पशु, वनस्पति वा ढुङ्गासँग समेत जोडिन सक्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ, जबसम्म उसले मानव शरीरको राम्रो उपयोग गर्न सिक्दैन। यसको तुलना जेलमा परेको व्यक्तिसँग गरिएको छ, जसले आफ्नो मानव क्षमताको स्वतन्त्र रूपमा उपयोग गर्न पाउँदैन।

जीव कसरी मुक्त हुन्छ?

जीव सधैँ जन्म र मृत्युको चक्रमा बाँधिएर रहनुपर्ने होइन। उसका इच्छाहरू नै ती बन्धन हुन्, जसले उसलाई यस चक्रमा बाँधिराख्छन्।

जबसम्म जीवले संसारका वस्तुहरू प्राप्त गर्ने र तिनको आनन्द लिने इच्छा राख्छ, तबसम्म ती इच्छाहरू पूरा गर्न उसले फेरि संसारमा जन्म लिनुपर्छ।

जब यी इच्छाहरू समाप्त हुन्छन्, तब उसका बन्धनहरू टुट्छन् र ऊ मुक्त हुन्छ। त्यसपछि उसले फेरि जन्म लिनुपर्दैन। यस अवस्थालाई मुक्ति भनिन्छ र मुक्त भएको जीवलाई मुक्त (Mukta) भनिन्छ।

मुक्त जीवको जीवन

केही मुक्त जीव संसारमै रहन्छन्, ताकि अरू जीवहरूलाई विकास गर्न र छिटो मुक्त हुन सहयोग गर्न सकून्।

उनीहरू महान् ऋषि वा राजा हुन सक्छन्, वा सामान्य मानिसका रूपमा पनि देखिन सक्छन्। उनीहरूको बाहिरी रूपभन्दा उनीहरूको स्वभाव बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

मुक्त जीवहरूलाई पवित्र, निःस्वार्थ र शान्त स्वभावका रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनीहरू अरूको सहयोगका लागि बाँच्छन् र संसारको कल्याणका लागि काम गर्न पाउँदा सन्तुष्ट हुन्छन्। उनीहरू आफूहरू एकै भएको जान्दछन्।