संस्कारहरू

धार्मिक अनुष्ठानहरूको उद्देश्य, मन्त्रहरूको महत्त्व र जीवनका विभिन्न चरणलाई जनाउने संस्कारहरू।

धार्मिक अनुष्ठान किन गरिन्छन्?

हरेक धर्मले आफ्ना अनुयायीहरूका लागि केही अनुष्ठान वा धार्मिक विधिहरू निर्धारण गरेको हुन्छ। यी अनुष्ठानका विभिन्न उद्देश्य हुन्छन्।

• यिनले जीवलाई आफ्ना आवरणहरूमाथि विजय प्राप्त गर्न र तिनलाई शुद्ध बनाउन मद्दत गर्छन्।

• यिनले देवता र ऋषिजस्ता उच्च चेतनाहरूको सहायता प्राप्त गर्न सहयोग गर्छन्।

• यिनले व्यक्तिको वरिपरिको वातावरणलाई राम्रो बनाउँछन्, जसले गर्दा मनलाई स्थिर राख्न र एकाग्र हुन सजिलो हुन्छ।

यी उद्देश्य पूरा गर्न अनुष्ठानमा वस्तुहरू, मुद्राहरू, शारीरिक आसनहरू र ध्वनिहरूलाई निश्चित क्रममा प्रयोग गरिन्छ।

पूजामा प्रयोग गरिने वस्तुहरू

अनुष्ठानमा प्रयोग गरिने वस्तुहरू तिनको राम्रो चुम्बकीय प्रभावका आधारमा छानिन्छन्। केही अवस्थामा विशेष देवतालाई विशेष फूल चढाइन्छ, किनकि ती फूलहरूको चुम्बकीय प्रभाव ध्यान वा पूजाको विषयसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। यसले पूजा गर्ने व्यक्ति र उसको आराध्यबीच सम्बन्ध स्थापित गर्छ।

उदाहरणका लागि, श्रीकृष्णको पूजामा तुलसीको माला र महादेवको पूजामा रुद्राक्षको माला प्रयोग गरिन्छ।

मुद्रा र आसनहरूको महत्त्व

मुद्रा र आसनहरूले मुख्य रूपमा प्राणलाई प्रभाव पार्छन्। प्राण जीवन-श्वासका विभिन्न उपविभाग हुन्, जुन शरीरमा प्रवाहित हुन्छन्।

केही मुद्रा र आसनहरूले शरीरको चुम्बकीय प्रभावलाई बाहिरी वातावरणमा फैलिनबाट रोक्छन्। तिनले शरीरका चुम्बकीय प्रवाहहरूलाई यसरी दिशा दिन्छन् कि मन शान्त र स्थिर रहन सकोस्।

ध्वनि र मन्त्रहरूको महत्त्व

ध्वनिहरूले धार्मिक अनुष्ठानका तीनवटै उद्देश्य पूरा गर्न मद्दत गर्छन्। ध्वनिबाट कम्पन उत्पन्न हुन्छन्। यी कम्पनहरूले सूक्ष्मशरीरका कम्पनहरूलाई नियमित र समान बनाउन सहयोग गर्छन्।

सूक्ष्मशरीर यी कम्पनप्रति निकै संवेदनशील हुन्छ र तिनबाट सजिलै प्रभावित हुन सक्छ। जब यसका कम्पनहरू नियमित हुन्छन्, तब जीवलाई आफ्ना विचारहरू स्थिर राख्न र भक्तिमा मन लगाउन सजिलो हुन्छ।

उपयुक्त ध्वनिहरूले ऋषि र देवताहरूको ध्यान पनि आकर्षित गर्छन्। उनीहरूले ध्वनि उच्चारण गर्ने व्यक्तिलाई सहायता गर्छन्। यस्ता ध्वनिहरूले विरोधी चेतना र हानिकारक चुम्बकीय प्रभावहरूलाई हटाउन पनि मद्दत गर्छन्। यसले वरिपरिको वातावरणलाई राम्रो बनाउँछ।

यसरी प्रयोग गरिने ध्वनिहरूलाई मन्त्र भनिन्छ।

मन्त्र भनेको निश्चित क्रममा राखिएका ध्वनिहरूको क्रम हो। यदि ध्वनिहरू परिवर्तन गरिए भने कम्पनहरू पनि परिवर्तन हुन्छन् र त्यससँगै परिणाम पनि बदलिन्छन्। यही कारणले मन्त्रलाई अनुवाद गर्न सकिँदैन। अनुवाद गरिएको मन्त्र त्यस्तो वाक्यजस्तै हुन्छ, जसका शब्दका अक्षरहरू उलटपुलट पारिएका छन् र जसको अर्थ पूर्ण रूपमा हराएको छ।

मन्त्रको सही उच्चारण किन महत्त्वपूर्ण छ?

मन्त्रका सम्बन्धमा अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा पनि बताइएको छ। यदि मन्त्र जप गर्ने व्यक्तिले राम्रो जीवन बिताउने प्रयास गर्दैन भने मन्त्रका कम्पनहरूले उसलाई फाइदा पुर्‍याउनुको सट्टा हानि पुर्‍याउन सक्छन्।

मन्त्रहरूले सूक्ष्मशरीरमा प्रभाव पार्छन्। तिनको प्रभाव खराब इच्छा र खराब विचारहरूको विरुद्धमा काम गर्छ र सूक्ष्म शरीरलाई निकै तीव्र रूपमा प्रभावित गर्न सक्छ।

यदि कुनै व्यक्तिका उद्देश्य खराब छन् भने ती उद्देश्यले एक दिशामा कम्पन उत्पन्न गर्छन्, जबकि मन्त्रका कम्पनहरूले विपरीत दिशामा काम गर्छन्। यी दुईबीचको संघर्षले सूक्ष्मशरीरमा चोट पुर्‍याउन वा त्यसलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

तर व्यक्तिका उद्देश्य राम्रा छन् भने ती मन्त्रसँग मिलेर काम गर्छन्। उद्देश्य कमजोर भए पनि तिनले मन्त्रको विरोध गर्दैनन्, बरु त्यसलाई सहयोग गर्छन्।

मन्त्र सधैँ ठूलो स्वरमा बोल्नुपर्दैन। मन्त्रलाई मनमनै दोहोर्‍याउनु, अर्थात् मौन जप गर्नु, आवाज निकालेर जप गर्नुभन्दा बढी प्रभावकारी मानिएको छ। यसको कारण मौन जपले स्थूल पदार्थको तुलनामा सूक्ष्म प्रकारका पदार्थहरूमा बढी प्रभाव पार्छ।

जीवनका विभिन्न चरणलाई जनाउने संस्कारहरू

हिन्दू जीवनमा विभिन्न महत्त्वपूर्ण चरणलाई जनाउने धार्मिक विधि र संस्कारहरू छन्। पहिले यस्ता संस्कारहरू धेरै थिए र तीमध्ये दसवटा प्रमुख मानिन्थे। अहिले भने तीमध्ये केही मात्र सामान्य रूपमा गरिन्छन्।

शिशु अवस्था र बाल्यकालसँग सम्बन्धित सातवटा संस्कार बताइएका छन्। तीमध्ये छैटौँ संस्कार अन्नप्राशन हो, जसमा पहिलो पटक ठोस भोजन खुवाइन्छ। दिइएको स्रोतअनुसार यो संस्कार सबै ठाउँमा प्रचलित छ।

सातौँ संस्कार चूडाकरण हो। यसमा मुण्डन गरिन्छ र त्यससँगै कान छेड्ने विधि पनि हुन्छ। यी दुवै संस्कार पनि लगभग सबै ठाउँमा गरिन्छन्।

आठौँ संस्कार उपनयन हो। यसमा बालकलाई औपचारिक रूपमा गुरुको नजिक लगिन्छ। गुरुले उसलाई यज्ञोपवीत धारण गराउनुहुन्छ र गायत्री मन्त्रको शिक्षा दिनुहुन्छ। यस संस्कारपछि ऊ द्विज, अर्थात् दोस्रो पटक जन्म लिएको व्यक्ति, कहलिन्छ।

उपनयन र विद्यार्थी जीवन

उपनयन विद्यार्थी जीवनको सुरुवात हो। यस अवस्थामा ब्रह्मचर्य, अर्थात् पूर्ण संयम र celibacy, पालन गर्नुपर्ने व्यवस्था छ। बालकको मुख्य कर्तव्य लगनशील भएर अध्ययन गर्नु हो।

यो अवस्था समावर्तन संस्कारसँगै समाप्त हुन्छ। समावर्तनको अर्थ औपचारिक रूपमा घर फर्कनु हो। त्यसपछि व्यक्ति जीवनको दोस्रो चरणमा प्रवेश गर्न तयार हुन्छ, जसलाई गृहस्थ जीवन वा गृहस्थाश्रम भनिन्छ।

दसौँ संस्कार विवाह हो। यसले व्यक्तिको वयस्क जीवन र त्यससँग जोडिएका जिम्मेवारीहरूको सुरुवात जनाउँछ।

स्रोतका अनुसार, यी नियमहरूलाई राम्रो र हितकारी मानिएको भए पनि आधुनिक भारतमा धेरै हदसम्म चलनबाट हटेका छन्। यद्यपि उपनयन र विवाह अझै पनि संस्कारका रूपमा गरिन्छन्।

विवाह प्रायः विद्यार्थी जीवनकै बीचमा गरिन्छ। यसले बाल्यकाल र वयस्क जीवनका कर्तव्यहरूबीचको भिन्नता धमिलो बनाउँछ र दुवैमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ। स्रोतमा पुरानो नियम फेरि छिट्टै लागू होस् भन्ने आशा व्यक्त गरिएको छ।

शास्त्रहरूले के भन्छन्?

स्रोतमा ध्वनि, मन्त्र र संस्कारहरूको महत्त्वबारे बताउने केही उद्धरणहरू छन्।

एउटा उद्धरणमा सही रूपमा उच्चारण गरिएको ध्वनि स्वर्गलोकको कामधेनुजस्तै बन्न सक्छ भनिएको छ।

अर्को उद्धरणले मन्त्रको स्वर वा वर्णमा गल्ती भएमा त्यसले सही अर्थ व्यक्त नगर्ने चेतावनी दिन्छ। यस्तो मन्त्रलाई बोल्ने व्यक्तिलाई नै नष्ट गर्न सक्ने बिजुलीजस्तो विनाशकारी शब्दसँग तुलना गरिएको छ। यसमा इन्द्र-शत्रु को उदाहरण दिइएको छ, जहाँ स्वरको गल्तीले मन्त्रको अर्थ र यज्ञको परिणाम पूर्ण रूपमा परिवर्तन हुन्छ।

मनुस्मृतिको एउटा उद्धरणमा निषेक आदिबाट सुरु हुने शरीरका संस्कारहरू द्विजहरूका लागि पवित्र वैदिक विधिअनुसार गरिनुपर्छ भनिएको छ। यसले उनीहरूलाई यस जीवनमा र त्यसपछि पनि शुद्ध बनाउँछ।

अर्को उद्धरणमा शास्त्रीय संस्कारहरूद्वारा ब्राह्मण्यको विकासलाई एउटा चित्रसँग तुलना गरिएको छ। जसरी चित्रको रूपरेखामा बिस्तारै विभिन्न रङहरू भर्दा त्यो स्पष्ट हुँदै जान्छ, त्यसरी नै शास्त्रीय संस्कारहरूद्वारा ब्राह्मण्यको विकास हुन्छ।

निष्कर्ष

संस्कारहरू त्यस्ता धार्मिक विधिहरू हुन्, जसले जीवका आवरणहरूलाई शुद्ध बनाउन, देवता र ऋषिहरूको सहायता प्राप्त गर्न तथा मनलाई स्थिर र एकाग्र बनाउन सहयोग गर्छन्।

यी अनुष्ठानमा वस्तु, मुद्रा, आसन र ध्वनिहरूको आ-आफ्नै महत्त्व हुन्छ। मन्त्र विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण छन्, किनकि तिनको प्रभाव ध्वनिको सही क्रम, उच्चारण र मन्त्र जप गर्ने व्यक्तिको उद्देश्यमा निर्भर हुन्छ।

संस्कारहरूले जीवनका मुख्य चरणहरूलाई पनि जनाउँछन्—बाल्यकालदेखि विद्यार्थी जीवनसम्म र त्यसपछि गृहस्थ जीवनका जिम्मेवारीहरूसम्म।