पाँच दैनिक यज्ञ

पाँच दैनिक यज्ञले हामीलाई ऋषिहरू, देवताहरू, पितृहरू, मानिसहरू र अन्य सबै जीवहरूप्रतिको आफ्नो कर्तव्य सम्झाउँछन्।

पाँच महान् दैनिक यज्ञ

यज्ञको एउटा नियम छ र मानव जीवनको महत्त्व त्यही नियमअनुसार काम गर्नुमा छ। सनातन धर्मले हामीलाई हरेक दिन पाँच महान् यज्ञ गरेर यो नियम पालना गर्न सिकाउँछ।

यी पाँच यज्ञ हुन्:

1. ऋषि वा वेदप्रतिको यज्ञ

2. देवताहरूप्रतिको यज्ञ

3. पितृहरूप्रतिको यज्ञ

4. मानिसहरूप्रतिको यज्ञ

5. भूत अर्थात् अन्य जीवहरूप्रतिको यज्ञ

हरेक यज्ञको बाहिरी रूप र भित्री अर्थ हुन्छ। बाहिरी रूप भनेको हामीले गर्ने काम हो। भित्री अर्थ भनेको त्याग र अरूका लागि जीवन जिउन सिकाउने शिक्षा हो।

ऋषि वा वेदप्रतिको यज्ञ

यस यज्ञको बाहिरी रूप अध्ययन गर्नु र अरूलाई शिक्षा दिनु हो।

हरेक दिन व्यक्तिले कुनै पवित्र ग्रन्थको केही अंश पढ्नुपर्छ। नियमित अध्ययनबाट बिस्तारै यस्तो ज्ञान प्राप्त हुन्छ, जसले हामीलाई आफूलाई, जीवनमा आफ्नो स्थानलाई र आफ्नो कर्तव्यलाई बुझ्न मद्दत गर्छ। हामीले यो ज्ञान आफूभन्दा कम जान्ने मानिसहरूलाई पनि दिन सक्नुपर्छ। त्यसैले मनुले यस यज्ञलाई शिक्षा दिनुसँग पनि जोडेका छन्।

एउटा बालकले हरेक दिन भगवद्गीता, अनुगिता, हंस गीता वा यस्तै अन्य ग्रन्थका केही श्लोक पढेर र तिनमा मनन गरेर यो यज्ञ गर्नुपर्छ। कति पढियो भन्नेभन्दा पढ्दा कति ध्यान र लगन दिइयो भन्ने कुरा बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यसको वास्तविक अर्थ हरेक प्रकारको अध्ययन पनि यज्ञ हो भन्ने हो। हामी अरूलाई सिकाउन सकौँ भनेर अध्ययन गर्छौँ।

देवताहरूप्रतिको यज्ञ

देवताहरूप्रतिको यज्ञको बाहिरी रूप होम हो, अर्थात् अग्निमा आहुति दिनु।

यो यज्ञले प्रकृतिमा सक्रिय दिव्य शक्तिहरूबाट हामीले कति सेवा र सुरक्षा पाउँछौँ भन्ने कुरा बुझाउँछ। उनीहरूबाट प्राप्त सहयोगप्रति आफ्नो दायित्व पूरा गर्न हामी आफ्ना वस्तुहरूको केही अंश उनीहरूलाई अर्पण गर्छौँ।

यस यज्ञको भित्री अर्थ सूक्ष्म जगतहरूसँगको हाम्रो सम्बन्ध र विभिन्न जगतहरू एकअर्कामा निर्भर छन् भन्ने कुरा बुझ्नु हो। हामीले प्रकृतिसँग र सबै जीवित प्राणीहरूसँग मेलमिलाप गरेर बाँच्न सिक्नुपर्छ।

पितृहरूप्रतिको यज्ञ

पितृहरूप्रतिको यज्ञको बाहिरी रूप तर्पण हो। यसमा आफ्नो परिवारका पितृहरू र पूर्वजहरूलाई जल अर्पण गरिन्छ।

यसको मुख्य उद्देश्य हामीभन्दा अघिल्ला पुस्ताहरूप्रति हाम्रो ठूलो ऋण छ भन्ने कुरा बुझ्नु हो। उनीहरूले जीवन बिताए र परिश्रम गरे, ताकि उनीहरूले आफूले पाएको भन्दा राम्रो अवस्थामा यो धरती हामीलाई सुम्पन सकून्।

यस शिक्षाअनुसार, हामीले विगत र आफ्ना पूर्वजहरूप्रतिको दायित्वलाई नचिनेसम्म पूर्ण रूपमा मानवीय बन्न सक्दैनौँ।

मानिसहरूप्रतिको यज्ञ

यस यज्ञको बाहिरी रूप अतिथि-सत्कार हो। हरेक दिन आफूभन्दा गरिब कसैका लागि भोजनको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

यसको भित्री अर्थ मानव समाजको सेवा र सहायता गर्ने दायित्व हो। यसको अर्थ भोकाहरूलाई खाना दिनु, लुगा नभएकाहरूलाई लुगा दिनु, घरबारविहीनहरूलाई आश्रय दिनु र दुःखीहरूलाई सान्त्वना दिनु हो।

धनी मानिसहरूलाई गरिबहरूको संरक्षक मानिएको छ। उनीहरूको सम्पत्ति उनीहरूको आफ्नै सुविधाका लागि मात्र होइन, गरिबहरूप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो।

भूत अर्थात् अन्य जीवहरूप्रतिको यज्ञ

भूत अर्थात् अन्य जीवहरूप्रतिको यज्ञको बाहिरी रूप भोजन सुरु गर्नुअघि जमिनमा थोरै खाना राख्नु हो। यो खाना हाम्रो वरिपरि रहेका अदृश्य निम्न प्राणीहरूका लागि अर्पण गरिन्छ। भोजनबाट बाँकी रहेको खाना पनि उपयुक्त ठाउँमा राख्नुपर्छ, ताकि बाटो भएर जाने यात्रुहरू र जनावरहरूले खान सकून्।

यसको वास्तविक अर्थ मानव जगत् र त्यसभन्दा तलका जीव-जगत्को हेरचाह गर्नु हो। यी जीवहरूले पनि हामीलाई सेवा पुर्‍याउँछन्। त्यसैले उनीहरूप्रति हाम्रो दायित्व छ र हामीले उनीहरूसँग दया र विचारशीलताका साथ व्यवहार गर्नुपर्छ।

पाँच यज्ञले हामीलाई के सिकाउँछन्?

पाँच महान् दैनिक यज्ञले हामीलाई आफ्नो वरिपरिका सबै मानिस र जीवहरूसँगको सम्बन्धको महत्त्व बुझाउँछन्—चाहे उनीहरू हामीभन्दा माथिल्लो स्थानमा होऊन्, हामीसरह होऊन् वा हामीभन्दा तल्लो स्थानमा होऊन्।

यिनै यज्ञले परिवार र राष्ट्रको सुख तथा समृद्धि टिक्ने मेलमिलापपूर्ण सम्बन्ध स्थापित गर्छन्। यिनले ईश्वरको इच्छाअनुसार जीवनचक्र चलाउँछन् र विभिन्न जगतहरूको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

यी यज्ञले प्रत्येक व्यक्तिलाई आफू अरूबाट अलग वा एक्लो छैन भन्ने कुरा पनि सिकाउँछन्। हामी एउटा धेरै ठूलो समग्रको हिस्सा हौँ, जसरी विशाल शरीरको एउटा कोषिका त्यस शरीरको हिस्सा हुन्छ।

हाम्रो आफ्नै सुख र प्रगति तब मात्र सुरक्षित हुन सक्छ, जब हामी अरूको सुख र प्रगतिमा सहयोग गर्छौँ।

शास्त्रले के भन्छन्?

स्रोतमा पाँच यज्ञका बारेमा धेरै उल्लेखहरू दिइएका छन्।

मनुस्मृतिको एउटा उल्लेखमा यी यज्ञहरूलाई यसरी चिनाइएको छ:

• ब्रह्म यज्ञ: वेदको अध्ययन गर्नु र शिक्षा दिनु।

• पितृ यज्ञ: तर्पण अर्थात् जल अर्पण गर्नु।

• देव यज्ञ: होम अर्थात् अग्निमा आहुति दिनु।

• भूत यज्ञ: बलि अर्थात् भोजन अर्पण गर्नु।

• मनुष्य यज्ञ: अतिथिको सत्कार गर्नु।

अर्को उल्लेखमा व्यक्तिले सधैँ वेदको अध्ययन गर्नुपर्छ र देवताहरूसँग सम्बन्धित कर्महरू गर्नुपर्छ भनिएको छ। यसो गर्दा उसले चलायमान र स्थिर दुवै प्रकारका जीव-जगत्लाई सहयोग गर्छ।

अर्को उल्लेखअनुसार, ऋषिहरू, पितृहरू, देवताहरू, भूतहरू र अतिथिहरू सबै गृहस्थबाट सहयोगको अपेक्षा गर्छन्। त्यसैले आफ्नो यो कर्तव्य बुझ्ने मानिसहरूले उनीहरूलाई दिनुपर्छ।

यसमा प्रत्येकको सम्मान निर्धारित विधिअनुसार गर्नुपर्ने पनि बताइएको छ: ऋषिहरूको वेद-अध्ययनद्वारा, देवताहरूको होमद्वारा, पितृहरूको श्राद्धद्वारा, मानिसहरूको भोजनद्वारा र भूतहरूको बलि अर्पण गरेर।

निष्कर्ष

पाँच दैनिक यज्ञले हामीलाई ऋषिहरू, देवताहरू, आफ्ना पूर्वजहरू, अन्य मानिसहरू र सबै जीवहरूप्रतिको आफ्नो कर्तव्य सम्झाउँछन्।

अध्ययन र शिक्षा, अर्पण र अतिथि-सत्कार तथा दयाका साना-साना कामहरूबाट हामीले आफ्नो जीवन अरूको जीवनसँग जोडिएको छ भन्ने कुरा बुझ्छौँ। एक व्यक्तिको सुख र प्रगति अरू सबैको सुख र प्रगतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ।