कर्म: कारण र परिणामको नियम

हाम्रा इच्छा, विचार र कर्मले हामीलाई कस्तो मानिस बनाउँछन्

प्रायः भनिन्छ, राम्रो कर्मले राम्रो फल दिन्छ र नराम्रो कर्मले नराम्रो फल। तर कर्मलाई साँच्चै बुझ्नका लागि हामीले आफ्नो कामलाई मात्र हेरेर पुग्दैन। हाम्रो काम विचारबाट जन्मिन्छ, विचार इच्छाबाट आउँछ र इच्छा तथा विचारको मेलले हाम्रो चरित्र बनाउँछ। यही चरित्रले पछि गएर हामीले जीवनमा भोग्ने अनुभवहरूलाई पनि प्रभाव पार्छ। सनातन धर्मको शिक्षाले हामीलाई यही सम्बन्ध बुझ्न र यसलाई आफ्नो जीवनमा सही तरिकाले उपयोग गर्न सिकाउँछ।

१. कर्म भनेको के हो?

कर्म संस्कृत शब्द हो, जसको सामान्य अर्थ काम वा क्रिया हो। तर दर्शनको व्यापक अर्थमा कर्म भन्नाले हामीले अहिले गर्ने काम र भविष्यमा त्यसबाट प्राप्त हुने परिणामबीचको सम्बन्ध बुझिन्छ।

यो संसार एकपछि अर्को हुने, आपसमा कुनै सम्बन्ध नभएका घटनाहरूको भरमा चल्दैन। हरेक घटनाको पछाडि कुनै न कुनै कारण हुन्छ। हाम्रो कुनै काम पनि त्यसअघि भएका कुराहरूबाट पूर्ण रूपमा अलग हुँदैन र त्यसको परिणाम पनि हुँदैन भन्ने होइन।

कर्म बुझ्नका लागि आज हाम्रो व्यवहारले भविष्यमा हामीले भोग्ने अनुभवलाई प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। यसको परिणाम सधैँ तुरुन्तै देखिनुपर्छ भन्ने छैन। तर कुनै परिणाम तुरुन्तै नदेखिएकै कारणले कारण र परिणामबीचको सम्बन्ध समाप्त हुँदैन।

कर्मले हामीलाई जीवनलाई एकअर्कासँग सम्बन्ध नभएका छुट्टाछुट्टै घटनाका रूपमा होइन, कारणबाट परिणाम उत्पन्न हुने निरन्तर प्रक्रियाका रूपमा हेर्न सिकाउँछ।

२. बीउ र त्यसको फल

कर्म बुझ्ने सबैभन्दा सजिलो उपाय बीउको उदाहरणबाट बुझ्नु हो।

जब हामी जमिनमा कुनै बीउ रोप्छौँ, त्यसबाट त्यही प्रकारको बिरुवा उम्रन्छ। धानको बीउबाट धान, गहुँको बीउबाट गहुँ र काँडेदार बिरुवाको बीउबाट त्यस्तै बिरुवा उम्रन्छ। एउटा प्रकारको बीउ रोपेर अर्कै प्रकारको बाली फल्ने आशा गर्नु उचित हुँदैन।

यही नियम हाम्रो व्यवहारमा पनि लागू हुन्छ।

जब हामी अरूसँग राम्रो व्यवहार गर्छौँ, तब हामी दयालुपनको बीउ रोपिरहेका हुन्छौँ। जब हामी जानाजानी कसैसँग नराम्रो व्यवहार गर्छौँ, तब हामी दुःखको बीउ रोपिरहेका हुन्छौँ। क्रूरताले क्रूरताकै परिणाम निम्त्याउँछ, जबकि दयालुपनले दयालुपन बढ्न सक्ने वातावरण बनाउँछ।

यही यसको मुख्य सिद्धान्त हो: जस्तो बीउ रोपिन्छ, त्यस्तै फल पाइन्छ।

हामी प्रायः खुसी हुन चाहन्छौँ, तर त्यस्तो व्यवहार गरिरहन्छौँ जसले दुःख पैदा गर्छ। हामी चाहन्छौँ कि अरूले हामीसँग राम्रो व्यवहार गरून्, तर हामी आफैँ सधैँ उनीहरूसँग राम्रो व्यवहार गर्दैनौँ। हामी इमानदारीको अपेक्षा गर्छौँ, तर कहिलेकाहीँ आफैँ सत्य बोल्दैनौँ। कर्मको शिक्षाले हामीलाई यही विरोधाभासबारे सोच्न लगाउँछ।

यदि हामीलाई कुनै खास प्रकारको फल चाहिन्छ भने त्यहीअनुसारको बीउ रोप्न पनि सिक्नुपर्छ।

यसको अर्थ जीवनमा हुने हरेक घटनाको एउटा मात्र सजिलै देखिने कारण हुन्छ भन्ने होइन। यसको अर्थ यति मात्र हो कि हाम्रो व्यवहार र त्यसको परिणामबीच सम्बन्ध हुन्छ, र हामीले गर्ने छनोटसँग जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ।

३. इच्छा, विचार र कर्म

कुनै काम हेर्दा सामान्य लाग्न सक्छ, तर त्यसको पछाडि एउटा प्रक्रिया हुन्छ।

मानौँ, कुनै व्यक्ति एउटा सहर जान चाहन्छ। पहिले उसको मनमा केही प्राप्त गर्ने इच्छा पैदा हुन्छ। त्यसपछि उसले त्यो कुरा कसरी प्राप्त गर्न सकिन्छ भनेर सोच्न थाल्छ। अनि त्यसलाई प्राप्त गर्न काम गर्छ।

यो क्रम यस प्रकार छ:

• इच्छा: हामी केही प्राप्त गर्न चाहन्छौँ।

• विचार: त्यो कुरा कसरी प्राप्त गर्न सकिन्छ भनेर सोच्छौँ।

• कर्म: आफ्नो इच्छा पूरा गर्न हामी काम गर्छौँ।

यी तीनवटै कुरा एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। इच्छाले विचारलाई दिशा दिन्छ र विचारले कर्मलाई दिशा दिन्छ।

त्यसैले कर्म बुझ्नका लागि बाहिर देखिने व्यवहारलाई मात्र हेरेर पुग्दैन। हाम्रो व्यवहार जन्माउने इच्छा र विचारलाई पनि बुझ्नुपर्छ।

दुई जना मानिसले बाहिरबाट हेर्दा एउटै काम गरिरहेका हुन सक्छन्, तर त्यो काम गर्नुको पछाडिको उद्देश्य फरक हुन सक्छ। कसैको व्यवहारको वास्तविक कारण बुझ्न हामीले बाहिरी काममा मात्र ध्यान दिनु हुँदैन। उसको सोचाइलाई दिशा दिने इच्छा र त्यसपछि उसका कर्मलाई दिशा दिने विचारलाई पनि बुझ्नुपर्छ।

यसको शिक्षा केवल आफूले गर्ने कामलाई नियन्त्रण गर्नु होइन। हाम्रो कर्म कसरी जन्मिन्छ भन्ने भित्री प्रक्रियालाई बुझ्नु पनि हो।

४. कर्मले हाम्रो चरित्र कसरी बनाउँछ?

हाम्रो कर्मले वरपरका मानिसहरूलाई मात्र होइन, हामी आफैँलाई पनि प्रभाव पार्छ।

बारम्बार आउने विचारले हाम्रो चरित्रलाई आकार दिन्छ। लगातार अरूप्रति दयालु विचार राख्ने व्यक्ति बिस्तारै दयालु स्वभावको बन्न सक्छ। बारम्बार क्रूर विचारमा डुबिरहने व्यक्ति बिस्तारै क्रूर स्वभावको बन्न सक्छ।

यही कुरा इमानदारी र बेइमानीमा पनि लागू हुन्छ। हामीले बारम्बार दोहोर्‍याउने विचार र बानीका रूपमा गरिरहने कामहरू बिस्तारै हाम्रो चरित्रको हिस्सा बन्छन्।

हाम्रो चरित्र दैनिक व्यवहारबाट अलग कुनै कुरा होइन। यो हाम्रै व्यवहारबाट बन्छ।

अहिलेका विचार र कर्मबाट विकास भएको चरित्रले अर्को जन्ममा प्राप्त हुने चरित्रलाई पनि प्रभाव पार्छ भन्ने व्याख्या पुस्तकमा गरिएको छ। यस दृष्टिले हेर्दा हाम्रो वर्तमान जीवन छुट्टै सुरु भएर त्यहीँ समाप्त हुने कुरा होइन, बरु अझ ठूलो प्रक्रियाको एउटा हिस्सा हो।

मुख्य कुरा के हो भने हाम्रा छनोटले तत्कालै परिणाम मात्र दिँदैनन्। तिनले हाम्रो स्वभावलाई पनि आकार दिन्छन्, र यही स्वभावले भविष्यमा हामीले गर्ने छनोटलाई प्रभाव पार्छ।

बारम्बार दोहोर्‍याइएको विचारले कुनै प्रवृत्तिलाई बलियो बनाउँछ। बारम्बार दोहोर्‍याइएको कामले त्यही व्यवहारलाई हाम्रो लागि अझ सहज बनाउँछ। यसरी हामी आफैँ आफ्नो चरित्र निर्माण गर्ने प्रक्रियामा सहभागी भइरहेका हुन्छौँ।

५. के हामी विगतका कर्ममा बाँधिएका छौँ?

यहाँ एउटा स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ। यदि हाम्रा अहिलेका कर्म विगतका विचारबाट जन्मिन्छन् र विचार विगतका इच्छाबाट आउँछन् भने, के हामी पहिले जस्तो बनिसकेका छौँ, त्यसैमा पूर्ण रूपमा बाँधिएका छौँ?

हामी निरन्तर नयाँ अनुभव प्राप्त गरिरहेका हुन्छौँ र नयाँ कुरा सिकिरहेका हुन्छौँ। यी अनुभव र ज्ञानबाट हामी आफ्ना पुराना इच्छा तथा कर्मका परिणाम बुझ्न सक्छौँ। यही बुझाइले हामीलाई फरक छनोट गर्ने सम्भावना दिन्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्तिले अरूसँग क्रूर व्यवहार गरेको हुन सक्छ। समयसँगै उसले आफ्नो क्रूरताका कारण अरू मानिस डराउने, ऊसँग शत्रुता राख्ने र उसबाट टाढा हुने गरेको देख्न सक्छ। यसले ऊ आफैँलाई पनि एक्लो र दुःखी बनाउन सक्छ। त्यसपछि उसले आफ्नो व्यवहार बदल्ने निर्णय गर्न सक्छ।

तर समस्या के हो भने पुराना इच्छा र बानीहरू निकै बलिया हुन सक्छन्। त्यसैले बदलिने निर्णय गरिसकेपछि पनि परिवर्तन गर्न सजिलो हुँदैन।

परिवर्तनको सम्भावना समस्याको जरा पहिचान गरेर त्यसमा काम गर्नुमा छ।

विगतको व्यवहारले हामीलाई प्रभाव पार्छ, तर अनुभवबाट सिक्ने क्षमता पनि हाम्रो वर्तमान जीवनकै हिस्सा हो। विगतमा कुनै गलत बाटो अपनाएका थियौँ भन्दैमा त्यही बाटोमा हिँडिरहनुपर्छ भन्ने छैन।

यसरी हेर्दा कर्म केवल कर्मको फलसम्बन्धी सिद्धान्त होइन। यो आफूलाई परिवर्तन गर्न सकिने सम्भावनाको शिक्षा पनि हो।

६. आफ्नो कर्मको दिशा कसरी बदल्ने?

त्यसो भए मानिसले परिवर्तनको सुरुवात कसरी गर्ने?

पहिलो कदम भनेको हानिकारक व्यवहार जन्माउने इच्छाहरूलाई हेर्नु हो।

मानौँ, कुनै व्यक्ति आफूले चाहेको कुरा प्राप्त गर्न अरूसँग क्रूर व्यवहार गर्नु नै एक मात्र उपाय हो भन्ने ठान्छ। उसलाई आफ्नो व्यवहारले अरूलाई दुःख भइरहेको छ र मानिसहरू ऊसँग डराउन वा उसलाई मन नपराउन थालेका छन् भन्ने थाहा पनि हुन सक्छ। ऊ साँच्चै बदलिन चाहन्छ होला, तर उसका पुराना इच्छाहरूले अझै पनि उसलाई त्यही दिशामा धकेलिरहेका हुन्छन्।

यस्तो समस्या बाहिर देखिएको कामको निन्दा गरेर मात्र समाधान हुँदैन। त्यो काम जन्माउने इच्छालाई पनि बुझ्नुपर्छ।

व्यक्तिले आफ्नो इच्छाको अधीनमा रहेर सोच्नुको सट्टा, विचारको सहायताले इच्छालाई नियन्त्रण गर्न सिक्नुपर्छ। यसका लागि ध्यान दिनु, आफ्नै व्यवहारबारे सोच्नु र निरन्तर अभ्यास गर्नु आवश्यक हुन्छ।

यस प्रक्रियालाई तीन चरणमा बुझ्न सकिन्छ:

1. परिणाम पहिचान गर्नुहोस्। कुनै खास इच्छा वा कामले कस्तो दुःख र समस्या पैदा गरिरहेको छ, हेर्नुहोस्।

2. कारण बुझ्नुहोस्। त्यो कामको पछाडि रहेको विचार र इच्छासम्म पुग्ने प्रयास गर्नुहोस्।

3. बुद्धिमानीपूर्ण छनोट गर्नुहोस्। हानिकारक इच्छालाई नियन्त्रण गर्नुहोस् र आफ्नो सोचलाई त्यस्तो व्यवहारतर्फ लैजानुहोस्, जसले उस्तै दुःख फेरि पैदा नगरोस्।

यो प्रक्रिया सधैँ सजिलो हुँदैन। पुराना बानी बदल्न निकै कठिन हुन सक्छ र पुराना इच्छाको दबाब पनि बलियो रहन सक्छ। तैपनि सिक्ने र आफूलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमताले फरक व्यवहार अपनाउने बाटो दिन्छ।

उद्देश्य केवल पहिले गरेका कर्मका परिणामबाट बच्नु होइन। उद्देश्य आफ्ना इच्छा, विचार र कर्मका विषयमा अझ समझदार बन्नु हो।

७. कर्मको गहिरो शिक्षा

कर्मको शिक्षाले हाम्रो दैनिक जीवनका साना-साना कुरामा पनि हाम्रो जिम्मेवारी देखाउँछ।

हाम्रा शब्दले अरूलाई प्रभाव पार्छन्। हाम्रो व्यवहारले हामीले बनाउने सम्बन्धलाई असर गर्छ। हाम्रा विचारले हाम्रो चरित्रलाई आकार दिन्छन् र हाम्रा इच्छाले जीवनको दिशा तय गर्न मद्दत गर्छन्।

कुनै कामको परिणाम त्यसलाई गरेको क्षणलाई मात्र हेरेर बुझ्न सकिँदैन। त्यो कामले कुन बानीलाई बलियो बनाउँछ, हाम्रो चरित्रलाई कसरी आकार दिन्छ र भविष्यमा कस्ता प्रवृत्ति जन्माउँछ भन्ने कुरा पनि हेर्नुपर्छ।

त्यसैले कर्मको नियमले हामीलाई आफूले सिर्जना गरिरहेका कारणहरूप्रति अझ सचेत रहन सिकाउँछ।

यदि हामी दयालु बन्न चाहन्छौँ भने दयालु व्यवहारको अभ्यास गर्नुपर्छ। यदि इमानदार बन्न चाहन्छौँ भने इमानदार विचार र व्यवहारलाई बढावा दिनुपर्छ। यदि आफ्ना इच्छाको नियन्त्रणमा नपरी जीवन बिताउन चाहन्छौँ भने ती इच्छालाई बुझ्न सिक्नुपर्छ, तिनको पछि आँखा चिम्लेर लाग्नु हुँदैन।

प्रश्न केवल हामी जीवनबाट के पाउन चाहन्छौँ भन्ने होइन। हाम्रो आफ्नै व्यवहारबाट हामीले जीवनमा निरन्तर के थपिरहेका छौँ भन्ने पनि हो।

कर्म बुझ्नु भनेको यही सम्बन्धलाई अझ ध्यानपूर्वक हेर्न थाल्नु हो। यसको शिक्षालाई जीवनमा लागू गर्नु भनेको आफूलाई बनाउने इच्छा, विचार र कर्मको जिम्मेवारी लिनु हो।

निष्कर्ष

कर्मले हामीलाई के चाहन्छौँ, के सोच्छौँ र के गर्छौँ भन्ने तीनवटाबीचको सम्बन्धलाई ध्यानपूर्वक बुझ्न सिकाउँछ। यसले हाम्रा कर्मको परिणाम हुन्छ, बारम्बार दोहोरिने विचारले हाम्रो चरित्र बनाउँछ र राम्रो बुझाइले जीवनको दिशा बदल्न सक्छ भन्ने शिक्षा दिन्छ।

विगतमा गरेका सबै कामलाई हामी फेरि बदल्न सक्दैनौँ। तर तिनका परिणामबाट सिक्न सक्छौँ, आफूलाई चलाउने इच्छालाई बुझ्न सक्छौँ र अबदेखि आफ्ना कर्म सोचविचार गरेर गर्न सक्छौँ।

यो परिवर्तनको सुरुवात आज हामीले सिर्जना गर्ने कारणहरूबाट हुन्छ।