अनेक रूपहरूमा एक

अघिल्लो लेख एकमात्र सत्ता (The One Existence) मा हामीले अनन्त, शाश्वत र अपरिवर्तनशील सत्ताका विषयमा विचार गरेका थियौँ। त्यही सर्वसम्पूर्ण सत्ता हो, जसबाट सबै कुरा उत्पन्न हुन्छन् र अन्ततः जसैमा फर्कन्छन्। यो ब्रह्माण्ड त्यस सत्ताबाट अलग छैन। यो त्यही एक सत्ताको एउटा रूप, त्यसको अभिव्यक्ति हो। सत्ता एउटै छ र ब्रह्माण्ड त्यसैको प्रकट रूप हो।

अब हामीले बुझ्नुपर्छ—त्यो एक अनेक रूपमा कसरी प्रकट हुन्छ?

सनातन धर्म मा ब्रह्म का दुई अवस्थाको वर्णन पाइन्छ। पहिलो अवस्था हो निर्गुण ब्रह्म, अर्थात् गुणहरूबाट रहित ब्रह्म। दोस्रो अवस्था हो सगुण ब्रह्म, जसमा त्यही ब्रह्म आफ्नो ब्रह्माण्डसहित परम ईश्वर का रूपमा प्रकट हुन्छ।

यसको अर्थ अर्को कुनै सत्ता अस्तित्वमा आएको होइन। यो त्यही एक सत्ताको अनेक रूपमा प्रकट भएको प्रकाश हो। यसलाई बुझ्न हामीले ब्रह्माण्डको कार्य सञ्चालन हुने विभिन्न रूपहरूलाई बुझ्नुपर्छ।

ईश्वरका तीन स्वरूप

जब ईश्वरले प्रकृति, अर्थात् पदार्थको मूल आधारमाथि आफ्नो प्रकाश पार्नुहुन्छ र त्यसलाई विभिन्न रूपमा ढाल्नुहुन्छ, तब ईश्वरका तीन प्रथम स्वरूप प्रकट हुन्छन्। यिनलाई त्रिमूर्ति भनिन्छ। यिनका माध्यमबाट ब्रह्माण्ड, अर्थात् संसारहरूको व्यवस्थित संरचना, उत्पन्न हुन्छ।

पहिलो स्वरूप हो ब्रह्मा, सृष्टिकर्ता। ईश्वरको यो स्वरूपले संसारहरूको रचना गर्छ।

दोस्रो स्वरूप हो विष्णु, पालनकर्ता। उहाँले संसारहरूको रक्षा गर्नुहुन्छ, तिनको हेरचाह गर्नुहुन्छ र तिनलाई कायम राख्नुहुन्छ।

तेस्रो स्वरूप हो शिव, जसलाई महादेव पनि भनिन्छ। उहाँले ती संसारहरूको संहार गर्नुहुन्छ, जुन पुराना भइसकेका हुन्छन् र जसको अब उपयोग रहँदैन।

यी ईश्वरका स्वरूप हुन्—उहाँका दिव्य रूप, उहाँका तीन मुख। एउटै सत्ता, सगुण ब्रह्मन् अथवा परम ईश्वर, तीन स्वरूपमा प्रकट हुन्छ।

यसरी अनेक हुनुको अर्थ ती एकबाट अलग छन् भन्ने होइन। ती त्यही एक सत्ताले ब्रह्माण्डमा कार्य गर्ने विभिन्न रूप हुन्।

सात तत्त्व वा तत्त्वहरू

ब्रह्मा, सृष्टिकर्ताले पदार्थलाई सात तत्त्वहरू मा व्यवस्थित गर्नुहुन्छ। तीमध्ये पहिलो दुई हुन् महत्-बुद्धि, अर्थात् शुद्ध बुद्धि, र अहंकार, अर्थात् अलगावको सिद्धान्त—“म अरूभन्दा अलग छु” भन्ने भावना।

बाँकी पाँच तत्त्व हुन्:

• आकाश — आकाश वा ईथर

• वायु — वायु

• अग्नि — अग्नि

• आप — जल

• पृथ्वी — पृथ्वी

यी पाँच महाभूत हुन्। संसारका सबै वस्तुहरू कुनै न कुनै अंशमा यिनैबाट बनेका हुन्छन्।

यस वर्णनअनुसार यी तत्त्वहरूमा तमोगुण को प्रधानता हुन्छ। तमोगुण जडता र निष्क्रियतासँग सम्बन्धित छ। त्यसैले यी तत्त्वहरू बढी भएका वस्तुहरू जड र निष्क्रिय हुन्छन्। तिनका माध्यमबाट जीव ले आफ्ना शक्तिहरू पूर्ण रूपमा प्रकट गर्न सक्दैन।

यसरी यी तत्त्वहरूले ब्रह्माण्डका विभिन्न रूपहरू निर्माण हुनका लागि आधार प्रदान गर्छन्।

दस इन्द्रिय

तत्त्वहरूपछि दस इन्द्रिय को वर्णन आउँछ। यी पहिले ब्रह्माको मनमा कल्पना गरिन्छन् र त्यसपछि तत्त्वहरूका माध्यमबाट रूप ग्रहण गर्छन्।

यीमध्ये पाँच ज्ञानेन्द्रिय हुन्, जो गन्ध, स्वाद, दृष्टि, स्पर्श र श्रवणसँग सम्बन्धित छन्। तिनका अङ्गहरू हुन् नाक, जिब्रो, आँखा, छाला र कान।

बाँकी पाँच कर्मेन्द्रिय हुन्, जो हात, खुट्टा, वाणी, जनन र उत्सर्जनसँग सम्बन्धित छन्।

इन्द्रियहरूमा रजोगुण को प्रधानता हुन्छ। रजोगुण सक्रियता र गतिसँग सम्बन्धित छ। यसै कारण इन्द्रियहरू सक्रिय हुन्छन् र तिनका माध्यमबाट जीवले आफ्ना शक्तिहरू अझ बढी प्रकट गर्न सक्छ।

तत्त्व र इन्द्रियहरूले मिलेर जीवहरूलाई आफ्ना जीवनशक्तिहरू व्यक्त गर्न आवश्यक साधन प्रदान गर्छन्।

जीवनका रूपहरू र संसार

त्यसपछि ब्रह्माले खनिज, वनस्पति, पशु र मानवको सृष्टि गर्नुहुन्छ। यी विभिन्न रूपहरूमा जीवका शक्तिहरूको विकास हुनुपर्ने हुन्छ। जीवका शक्तिहरूको यस क्रमिक विकासलाई विकास (Evolution) भनिन्छ।

संसारको यस विकासक्रमलाई संसार भनिएको छ। यसको तुलना निरन्तर घुमिरहने एउटा चक्रसँग गरिएको छ, जसमा सबै जीवहरू बाँधिएका छन्।

तर रूपहरूको निर्माण मात्र पर्याप्त हुँदैन। तिनमा जीवन र चेतना पनि आवश्यक हुन्छ। यो विष्णुको कार्य हो। उहाँ सर्वव्यापी, पालनकर्ता र संरक्षक हुनुहुन्छ।

विष्णुले यी रूपहरूमा जीवन सञ्चार गर्नुहुन्छ र तिनमा प्राण का रूपमा विद्यमान हुनुहुन्छ। यसबाट ब्रह्माण्ड जीवन र चेतनाले परिपूर्ण हुन्छ।

महादेवको कार्य पनि आवश्यक छ। उहाँले रूपहरूको संहार गर्नुहुन्छ र जीवहरूलाई मुक्त गर्दै एकत्व र आनन्दतर्फ बोलाउनुहुन्छ।

यसरी ईश्वरका तीनै स्वरूपको आ-आफ्नो कार्य छ। ब्रह्माले सृष्टि गर्नुहुन्छ, विष्णुले पालन गर्नुहुन्छ र शिवले संहार गर्नुहुन्छ। सृष्टि, पालन र संहार एउटै व्यवस्थित प्रक्रियाका तीन अङ्ग हुन्, जसका माध्यमबाट ब्रह्माण्डको कार्य सञ्चालन हुन्छ।

देव र असुर

ब्रह्माण्डको सञ्चालन उच्च शक्तिहरूका माध्यमबाट पनि हुन्छ। देव, जसलाई कहिलेकाहीँ सुर पनि भनिन्छ, ब्रह्माण्डमा ईश्वरका उच्च अधिकारी मानिएका छन्। उनीहरूले ब्रह्माण्डको व्यवस्था र कर्म का फलहरूको वितरणमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्छन्।

उल्लेख गरिएका शासकहरूमध्ये इन्द्र, अग्नि, वरुण, वायु र कुबेर पर्छन्। ब्रह्माण्डको व्यवस्थामा प्रत्येकको आफ्नो स्थान छ।

असुरहरू, जो देवहरूका विरोधी हुन्, पदार्थमा प्रतिरोध र जडतासँग सम्बन्धित मानिएका छन्। यस वर्णनमा देवहरूमा रजोगुणको प्रधानता छ भने असुरहरूमा तमोगुणको प्रधानता बताइएको छ।

यसरी देव र असुरहरू पनि ब्रह्माण्डको व्यवस्था सञ्चालन गर्ने शक्तिहरूको एक हिस्सा हुन्।

विष्णुका अवतार

ईश्वरका विभिन्न स्वरूपहरूमध्ये विष्णुका विशेष प्राकट्यलाई अवतार भनिन्छ। यस शब्दको अर्थ हो—“तल ओर्लने व्यक्ति।” यसको प्रयोग त्यस्तो विशेष दिव्य प्राकट्यका लागि गरिन्छ, जसमा देवता कुनै विशेष उद्देश्य पूरा गर्न एउटा रूप धारण गर्नुहुन्छ।

जब संसारको अवस्था बिग्रन्छ र त्यसलाई उचित विकासको मार्गमा कायम राख्न विशेष सहायताको आवश्यकता पर्छ, तब विष्णु उपयुक्त रूपमा अवतार लिएर व्यवस्था पुनः स्थापित गर्नुहुन्छ।

विष्णुका दस अवतार विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिएका छन्। यिनलाई विष्णुका दस अवतार भनिन्छ। तिनका कथाहरूले संसारलाई सहायता गर्न यी विशेष दिव्य प्राकट्यहरू कसरी हुन्छन् भन्ने कुरा बताउँछन्।

यी अवतारहरूले जीवको विकास र पूर्णतातर्फको यात्रालाई पनि सङ्केत गर्छन्। यिनका माध्यमबाट जीवनको क्रमिक विकास र त्यसको दिशालाई बुझ्न सकिन्छ।

अनेक रूपहरूमा एक

हामीले एउटै सत्यबाट आफ्नो विचार सुरु गरेका थियौँ—अनन्त, शाश्वत र अपरिवर्तनशील सत्ता एउटै छ।

अनेक रूपहरूमा एक भन्ने विषयमा विचार गर्दा हामीले त्यही एक सत्ता ईश्वर, त्रिमूर्तिका तीन स्वरूप, तत्त्वहरू, इन्द्रियहरू, जीवनका विभिन्न रूपहरू, देवहरू र विष्णुका अवतारहरूका माध्यमबाट प्रकट हुने कुरा बुझ्यौँ।

ब्रह्माले सृष्टि गर्नुहुन्छ, विष्णुले पालन गर्नुहुन्छ र शिवले संहार गर्नुहुन्छ। तत्त्व र इन्द्रियहरूले जीवका शक्तिहरूको विकास हुन आवश्यक आधार प्रदान गर्छन्। देवहरू र अन्य शक्तिहरूको पनि ब्रह्माण्डमा आफ्नो स्थान छ, जबकि अवतारहरू संसारलाई सहायता गर्न हुने विशेष दिव्य प्राकट्य हुन्।

तैपनि मूल सत्य उही हो, जसलाई हामीले एकमात्र सत्ता (The One Existence) मा बुझ्यौँ: अनेक हुनुको अर्थ अर्को सत्ता हुनु होइन। अनेक रूपहरू त्यही एक सत्ताका विभिन्न अभिव्यक्ति हुन्।

एक मात्र, दोस्रो रहित।