दृश्य र अदृश्य लोकहरू

तीन लोक, जीवका विभिन्न आवरणहरू र मृत्यु तथा पुनर्जन्मको यात्रा।

दृश्य र अदृश्य लोकहरू

हामी सबै आफू बस्ने संसारलाई चिन्छौँ। हामी त्यसलाई देख्न, सुन्न, छुन, स्वाद लिन र गन्ध थाहा पाउन सक्छौँ। तर यही भौतिक संसारमा पनि यस्ता वस्तुहरू छन्, जसलाई हाम्रा इन्द्रियहरूले अनुभव गर्न सक्दैनन्। केही वस्तुहरू आँखाले देख्न नसकिने गरी साना हुन्छन् भने केही यति सूक्ष्म हुन्छन् कि हाम्रा इन्द्रियहरूले तिनलाई महसुस गर्न सक्दैनन्। विज्ञानले यस्ता वस्तुहरूबारे जानकारी दिन सक्छ, तर ती सबै भौतिक संसारकै भाग हुन्।

हाम्रो शिक्षामा वर्णन गरिएका ‘अदृश्य लोकहरू’ भने यसभन्दा फरक छन्। ती भौतिक संसारका केवल नदेखिने भागहरू होइनन्। ती त्यस्ता लोकहरू हुन्, जहाँ जीव मृत्यु भएपछि प्रवेश गर्छ।

यी लोकहरू महत्त्वपूर्ण छन्, किनकि जीव यिनै लोकहरू हुँदै अघि बढ्छ र जन्म-मृत्युको चक्रमा रहिरहन्छ।

तीन लोक: त्रिलोक

तीन लोकलाई त्रिलोक भनिन्छ। ती हुन्—भूर्लोक, भुवर्लोक र स्वर्गलोक।

भूर्लोक — भौतिक संसार

भूर्लोक पृथ्वीको भौतिक संसार हो। यसमा भौतिक पदार्थका दृश्य र अदृश्य दुवै रूप समावेश हुन्छन्।

यस लोकको मूल तत्त्व पृथ्वी तत्त्व हो। यहाँ पदार्थका सात रूप बताइएका छन्—ठोस, तरल, ग्यासीय, तेजस्वी, ईथरिक, सुपर-ईथरिक र परमाण्विक। यीमध्ये अन्तिम चारलाई ईथरका रूप भनिएको छ।

भुवर्लोक — मध्यवर्ती लोक

भुवर्लोक पृथ्वी र स्वर्गलोकको बीचमा रहेको लोक हो। यो हामीलाई देखिँदैन।

यस लोकको मूल तत्त्व अपस् तत्त्व हो, जसका पनि सात रूप हुन्छन्। प्रेतलोक र पितृलोक भुवर्लोककै उपविभाग हुन्।

स्वर्गलोक — स्वर्गको लोक

स्वर्गलोक स्वर्गको लोक हो। यो पनि हामीलाई देखिँदैन।

यस लोकको मूल तत्त्व अग्नि तत्त्व हो र यसका पनि सात रूप हुन्छन्। इन्द्रलोक र सूर्यलोक स्वर्गलोकका उपविभाग हुन्।

यी तीनै लोक ब्रह्माको दिन भनिने महान् अवधिको सुरुमा सृष्टि हुन्छन् र त्यस अवधिको अन्त्यमा लय हुन्छन्। यसबाहेक अरू उच्च लोकहरू पनि छन्, तर यहाँ तिनको चर्चा गरिएको छैन।

जीवका तीन आवरण

जीवका तीन आवरण छन्, जुन तीन लोकसँग सम्बन्धित छन्। तिनलाई अन्नमयकोश, प्राणमयकोश र मनोमयकोश भनिन्छ।

अन्नमयकोश — अन्नको आवरण

अन्नमयकोश हामीले खाने भोजनबाट बनेको हुन्छ। यसमा ठोस, तरल र ग्यासीय तत्त्वहरू हुन्छन्। यो पृथ्वीको भौतिक भागसँग सम्बन्धित छ।

प्राणमयकोश — प्राणको आवरण

प्राणमयकोश पृथ्वीको ईथरिक पक्षसँग सम्बन्धित छ र ईथरबाट बनेको हुन्छ।

प्राण यस आवरणको जीवनशक्ति हो। यसमा विज्ञानले चुम्बकीय र विद्युतीय शक्ति भन्ने शक्तिहरू पनि समावेश हुन्छन्, यद्यपि प्राण तीभन्दा धेरै व्यापक छ।

अन्नमयकोश र प्राणमयकोश दुवै भूर्लोकसँग सम्बन्धित छन्।

मनोमयकोश — मनको आवरण

मनोमयकोशका दुई भाग छन्। यसको स्थूल भाग कामना र भुवर्लोकसँग सम्बन्धित छ। यसको सूक्ष्म भाग भावना र विचारसँग सम्बन्धित छ तथा स्वर्गलोकसँग जोडिएको छ।

स्थूल शरीर र सूक्ष्म शरीर

जीवका आवरणहरूलाई बुझाउन अरू दुई शब्द पनि प्रयोग गरिन्छ।

स्थूलशरीर — भौतिक शरीर

स्थूलशरीर अन्नमयकोशकै समान हो। यो ठोस, तरल र ग्यासीय पदार्थबाट बनेको हुन्छ।

सूक्ष्मशरीर — सूक्ष्म शरीर

सूक्ष्मशरीरमा प्राणमयकोश र मनोमयकोश समावेश हुन्छन्। यसमा विज्ञानमयकोश पनि हुन्छ, जसलाई ज्ञानको आवरण भनिन्छ।

विज्ञानमयकोशले जीवलाई महर्लोकसँग जोड्छ। महर्लोक त्रिलोकभन्दा पर रहेको लोक हो। ब्रह्माको दिनको अन्त्यमा यो लोक नष्ट हुँदैन, तर बस्न नसकिने अवस्थामा पुग्छ। ज्ञानको यो आवरण तुलनात्मक रूपमा स्थायी हुन्छ र सबै जन्म तथा मृत्युदरम्यान रहिरहन्छ।

मूल विवरणअनुसार, ज्ञानेन्द्रियका केन्द्रहरू सूक्ष्मशरीरमा हुन्छन्। तिनका भौतिक अङ्गहरू—आँखा, कान, जिब्रो, नाक र छाला—स्थूलशरीरका भाग हुन्।

मृत्यु हुँदा के हुन्छ?

मृत्युको समयमा सूक्ष्मशरीर स्थूलशरीरबाट अलग हुन्छ र जीवले प्राणमयकोशको माध्यमबाट त्यसलाई आफूसँगै लैजान्छ।

त्यसपछि भौतिक शरीरलाई एकसाथ बाँधेर राख्ने जीवनशक्ति त्यहाँ रहँदैन। शरीरका कोषहरूमा केही समयसम्म जीवन रहन सक्छ, तर शरीरलाई व्यवस्थित राख्ने जीवनशक्ति त्यहाँबाट हटिसकेको हुन्छ।

जीव आफ्नो सूक्ष्मशरीरमा रहिरहन्छ र केही समयपछि प्राणमयकोशबाट पनि अलग हुन्छ। त्यसपछि मनोमयकोशको बढी स्थूल भाग उसको बाहिरी आवरण बन्छ।

प्रेत अवस्था

यस अवस्थामा जीवलाई प्रेत भनिन्छ र ऊ प्रेतलोकमा रहन्छ।

यस शिक्षाअनुसार, पृथ्वीमा धेरै राम्रो जीवन बिताएको व्यक्ति यस अवस्थाबाट सुखपूर्वक गुज्रन्छ। यसको विपरीत, खराब जीवन बिताएको व्यक्तिले दुःख भोग्न सक्छ। यसको कारण संसारका ती सुखप्रतिको इच्छा हो, जुन अब उसले प्राप्त गर्न सक्दैन।

यस अवस्थामा जीव कति समयसम्म रहन्छ भन्ने कुरा उसका इच्छाहरू कति बलिया छन् र ती हराउन कति समय लाग्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ।

पितृ अवस्था

छोटो वा लामो समयपछि मनोमयकोशको सबैभन्दा स्थूल भाग अलग हुन्छ। त्यसपछि जीव पितृलोकमा प्रवेश गर्छ र उसलाई पितृ भनिन्छ।

मनोमयकोशबाट स्वर्गका लागि अनुपयुक्त सबै तत्त्वहरू शुद्ध नहुँदासम्म ऊ त्यहीँ रहन्छ।

स्वर्गलोकको यात्रा

मनोमयकोश शुद्ध भएपछि जीव स्वर्गलोकमा प्रवेश गर्छ।

त्यहाँ उसले आफ्ना राम्रा कर्महरूको फल भोग्छ। ती सबै फल समाप्त नहुँदासम्म यो अवस्था जारी रहन्छ।

जीव पृथ्वीमा कसरी फर्कन्छ?

सञ्चित राम्रा कर्महरूको फल समाप्त भएपछि जीवको पृथ्वीमा फर्कने समय आउँछ।

शुद्ध भइसकेको मनोमयकोश विलीन हुन्छ र जीव विज्ञानमयकोशमा रहन्छ। त्यसपछि जीव आफ्नो अर्को जन्मका लागि नयाँ आवरणहरू बनाउन थाल्छ।

यस शिक्षाअनुसार, देवताहरूले जीवको कर्मअनुसार उसका लागि प्राणमयकोश र अन्नमयकोश निर्माण गर्छन्। त्यसपछि जीव भूर्लोकमा फेरि जन्म लिन्छ।

यसरी यात्रा चलिरहन्छ—दृश्य संसारमा जीवन, मृत्यु, अदृश्य लोकहरूमा जीवन र फेरि पुनर्जन्म।

जन्म र मृत्युको दोहोरिरहने चक्र

जीव बारम्बार यी अवस्थाहरूबाट गुज्रन्छ। ऊ दृश्य संसारमा रहन्छ, मृत्यु हुन्छ, अदृश्य लोकहरूमा बस्छ र पुनर्जन्ममार्फत फेरि पृथ्वीमा फर्कन्छ।

अन्ततः जीव यी तीनै लोकहरूबाट विरक्त हुन थाल्छ। उसमा अझ उच्च र सूक्ष्म अनुभवहरू तथा अझ विस्तृत जीवनको चाहना जाग्छ।

ऊ यी लोकहरूबाट प्राप्त हुने सुखहरूबाट आफ्नो ध्यान हटाएर ध्यान, उपासना र समाजका कमजोर सदस्यहरूको सहयोग गर्नमा आनन्द लिन थाल्छ। अब जीवले आफ्ना आवरणहरू केवल आफ्नै सुखका लागि प्रयोग गर्दैन, बरु अरूको सेवाका लागि प्रयोग गर्छ।

जीव कसरी मुक्त हुन्छ?

जब जीवले आफ्ना आवरणहरू केवल अरूको सेवाका लागि प्रयोग गर्न थाल्छ, तब ती आवरणहरूले उसलाई बाँधेर राख्न सक्दैनन्।

जीव उच्च लोकहरूमा रहन्छ र आफ्ना तल्ला आवरणहरूलाई तल्ला लोकहरूमा काम गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गर्छ। यसरी ऊ ईश्वरको सहकर्मी बन्छ। जीवले सेवाका लागि आफ्ना आवरणहरू कायम राख्न सक्छ वा ती त्यागेर ब्रह्ममा प्रवेश गर्न सक्छ।

शास्त्रहरूले के भन्छन्?

मूल पाठमा समावेश गरिएका शास्त्रीय सन्दर्भहरूले लोकहरू, मृत्यु, पुनर्जन्म र पृथ्वीको जीवन तथा स्वर्गबीच बारम्बार हुने यात्राबारे बताउँछन्।

बृहदारण्यक उपनिषद्मा तीन लोकको उल्लेख छ—मनुष्यहरूको लोक, पितृहरूको लोक र देवताहरूको लोक।

भगवद्गीताले जन्म लिएको प्राणीको मृत्यु निश्चित हुन्छ र मृत्यु भएको प्राणीको जन्म निश्चित हुन्छ भनी बताउँछ। यसले प्राणीहरू प्रकट हुनुअघि अव्यक्त हुन्छन्, जीवनको समयमा व्यक्त हुन्छन् र अन्त्यमा फेरि अव्यक्त हुन्छन् भन्ने कुरा पनि बताउँछ।

अर्को श्लोकमा प्रकट संसार ब्रह्माको दिनको सुरुमा अस्तित्वमा आउने र ब्रह्माको रात सुरु हुँदा लय हुने कुरा बताइएको छ। सञ्चित पुण्यका आधारमा स्वर्ग प्राप्त गर्ने जीवहरूको पुण्य समाप्त भएपछि उनीहरू मृत्युको संसारमा फर्कन्छन् भन्ने कुरा पनि उल्लेख गरिएको छ।

निष्कर्ष

जीवको यात्रा दृश्य संसार, मृत्यु, अदृश्य लोकहरू र पुनर्जन्म हुँदै चलिरहन्छ। उसले आफ्ना कर्महरूको फल अनुभव गर्छ र ती फल समाप्त भएपछि पृथ्वीमा फर्कन्छ।

अन्ततः जीव तीन लोकका सुखहरूबाट आफ्नो ध्यान हटाएर ध्यान, उपासना र कमजोरहरूको सहयोग गर्नमा आनन्द पाउन थाल्छ।

जब उसले आफ्ना आवरणहरू अरूको सेवाका लागि प्रयोग गर्छ, तब ती आवरणका सीमाहरूभन्दा माथि उठ्छ र ईश्वरको सहकर्मी बन्छ। उसले सेवाका लागि यी आवरणहरू कायम राख्न सक्छ वा ती त्यागेर ब्रह्ममा प्रवेश गर्न सक्छ।